Prawdziwa wartość przeglądu energetycznego w systemie ISO 50001

Przegląd energetyczny wg ISO 50001:2018 to etap, na którym organizacja ustala, w jaki sposób zużywa energię, co na to wpływa i gdzie leżą największe oszczędności. Na jego wynikach opierają się cele, wskaźniki wyniku energetycznego (WWE), energetyczne linie bazowe (EnLB) i plany pomiarów. W przeciwieństwie do ustawowego audytu energetycznego, wykonywanego raz na cztery lata, przegląd jest procesem, aktualizowanym przy każdej istotnej zmianie.

Artykuł powstał dla przedstawicieli zarządów spółek, energetyków zakładowych i pełnomocników, którzy wdrażają system zarządzania energią.

Czym jest przegląd energetyczny według ISO 50001:2018 i co oznacza SEU?

Przegląd energetyczny to analiza wykorzystania i zużycia energii, oparta na danych i innych informacjach, prowadząca do identyfikacji znaczącego wykorzystania energii (SEU) oraz ustalenia możliwości poprawy. Norma opisuje go w pkt 6.3.

Znaczące wykorzystanie energii (SEU; ang. significant energy use) to wykorzystanie energii, które odpowiada za znaczną część zużycia lub daje znaczny potencjał poprawy wyniku energetycznego. Kryteria wyznaczania SEU ustala sama organizacja. Może to być obiekt, instalacja (np. sprężonego powietrza), proces lub pojedyncze urządzenie.

Wymagania punktu 6.3 normy ISO 50001:2018 można sprowadzić do pięciu zadań. Organizacja musi:

Przeanalizować wykorzystanie i zużycie energii na podstawie pomiarów i innych danych, w tym zidentyfikować bieżące nośniki energii oraz ocenić zużycie (w przeszłości i obecnie).
Wskazać znaczące wykorzystania energii.
Dla każdego SEU określić zmienne istotne, bieżący wynik energetyczny oraz osoby, których praca wpływa na to zużycie.
Określić i uszeregować możliwości poprawy wyniku energetycznego.
Oszacować przyszłe wykorzystanie i zużycie energii.

Przegląd aktualizuje się w określonych odstępach czasu oraz po istotnych zmianach w obiektach, urządzeniach, systemach lub procesach. Metody i kryteria przeglądu organizacja utrzymuje jako udokumentowaną informację i zachowuje jego wyniki.

Dlaczego przegląd energetyczny jest fundamentem systemu zarządzania energią?

Przegląd energetyczny jest fundamentem systemu zarządzania opartego na ISO 50001, ponieważ niemal każdy kolejny element korzysta z jego wyników. Jeśli przegląd jest „płytki”, system nie będzie skuteczny.

Audyt wstępny (analiza luk), o którym pisaliśmy wcześniej, pokazuje braki wobec normy. Z kolei kompetentny zespół daje wdrożeniu właściciela i lidera. Jednak to dopiero przegląd energetyczny mówi, gdzie są pieniądze do odzyskania.

Wyniki przeglądu energetycznego wykorzystasz potem bezpośrednio do:

ustalania celów i planowania działań,

projektowania harmonogramu i metodologii,
sterowania operacyjnego ukierunkowanego na SEU,
zarządzania kompetencjami zespołu,
oceny efektów, wykorzystując EnLB i WWE.

Nie bez znaczenia jest również argument związany z certyfikacją. Zgodnie z ISO 50003 jednostka certyfikująca ocenia nie tylko dokumentację, ale wykazaną poprawę wyniku energetycznego. Bez rzetelnych EnLB i WWE tej poprawy nie da się udowodnić.

Czym jest energetyczna linia bazowa?

Energetyczna linia bazowa (EnLB) to ilościowe odniesienie, z którym porównuje się wyniki w kolejnych okresach. Wyznacza się ją dla reprezentatywnego okresu (np. 12 miesięcy), z danych zebranych w przeglądzie.

Zużycie energii zależy oczywiście od warunków, np. wolumenu produkcji albo temperatury. Żeby porównanie z linią bazową było rzetelne, EnLB i WWE przelicza się do tych samych warunków (normalizacja). Zwykle wykorzystuje się model regresji według ISO 50006.

Energetyczną linię bazową wyznacza się na nowo, gdy:

WWE przestają odzwierciedlać wynik energetyczny,
istotnie zmienią się czynniki statyczne, np. powierzchnia zakładu, asortyment lub liczba zmian,
wymaga tego ustalona wcześniej metoda.

„W większości zakładów zarząd zna wysokość faktury za energię, ale nie wie na przykład, że są trzy urządzenia, które odpowiadają za jej połowę. Przegląd energetyczny zamienia ten koszt stały w koszt zarządzalny”.

Jak przeprowadzić przegląd energetyczny i analizę zużycia energii krok po kroku?

Rdzeniem przeglądu jest analiza zużycia energii oparta na danych i pomiarach. Całość może przebiegać w 8 krokach:

Ustal metodykę i kryteria. Zdefiniuj okres analizy (np. 24–36 miesięcy), kryteria dla SEU (np. udział w zużyciu, koszt lub potencjał poprawy), oraz częstotliwość aktualizacji.
Zbierz dane o nośnikach. Faktury, liczniki, dane z systemów SCADA lub BMS. Uwzględnij wszystkie nośniki, także paliwa transportowe i ciepło sieciowe.
Zbuduj bilans energetyczny. Rozdziel zużycie na obszary, linie i grupy odbiorników. Braki podliczników uzupełnij pomiarami przenośnymi lub szacunkami z opisem niepewności.
Wyznacz SEU. W wielu zakładach kilka obszarów (zwykle 3–8) odpowiada za większość zużycia. Typowe przykłady to sprężarki, chłodnictwo, piece, suszarnie, wentylacja i napędy pomp.
Określ zmienne istotne. Wolumen produkcji, temperatura zewnętrzna, asortyment, czas pracy zmianowej lub/oraz inne czynniki. Zweryfikuj ich wpływ (np. analizą regresji), a nie intuicją.
Oceń bieżący wynik energetyczny SEU. Porównaj go z dokumentacją producenta, dobrymi praktykami i danymi historycznymi.
Wskaż osoby wpływające na SEU. Operatorzy, utrzymanie ruchu, planiści produkcji, podwykonawcy. To dane wejściowe do szkoleń i sterowania operacyjnego.
Uszereguj możliwości poprawy i oszacuj przyszłe zużycie. Oceń każdą możliwość według oszczędności, nakładu, prostego okresu zwrotu (SPBT) i ryzyka. Uwzględnij planowane inwestycje i zmiany wolumenu produkcji.

Ile czasu i zasobów wymaga przegląd energetyczny?

Pierwszy przegląd trwa zwykle od 4 do 12 tygodni, a jego czas zależy głównie od dostępności i jakości danych.

Profil organizacji	Roczne zużycie energii	Czas pierwszego przeglądu	Zaangażowanie zespołu	Przykładowe źródła danych
Biurowiec, centrum logistyczne, 1 lokalizacja	ok. 2–10 GWh	3–5 tygodni	5–10 osobodni	faktury z 24–36 mies., dane z BMS
Średnie przedsiębiorstwo produkcyjne	ok. 10–50 GWh	6–8 tygodni	10–20 osobodni	podliczniki na SEU, dane produkcyjne
Zakład energochłonny lub wiele lokalizacji	powyżej 50 GWh	8–12 tygodni	20–40 osobodni	system monitoringu mediów, dostęp do SCADA

Powyższe wartości są orientacyjne i wynikają z praktyki wdrożeniowej. Dla porównania: próg 10 TJ z dyrektywy (UE) 2023/1791 odpowiada ok. 2,78 GWh, a próg 85 TJ ok. 23,6 GWh rocznie.

Dlaczego przegląd ma przewagę nad ustawowym audytem energetycznym przedsiębiorstwa?

Audyt energetyczny przedsiębiorstwa to fotografia stanu na dany moment. Przegląd energetyczny to film, który organizacja ogląda i aktualizuje sama. Obecnie ustawa o efektywności energetycznej z 2016 r. nakłada obowiązek audytu co 4 lata na dużych przedsiębiorców. Dyrektywa (UE) 2023/1791 zmienia kryterium z wielkości firmy na zużycie:

audyt powyżej 10 TJ,
certyfikowany system zarządzania energią powyżej 85 TJ.

Projekt ustawy implementującej dyrektywę (UC77) przenosi to do polskiego prawa. Art. 35d nakłada obowiązek wdrożenia systemu zarządzania energią zgodnego z Polską Normą na przedsiębiorców, których średnie roczne zużycie energii finalnej z trzech lat przekracza 23,611 GWh (85 TJ). System musi być certyfikowany przez niezależną jednostkę. Zwolnieni są przedsiębiorcy z systemem ISO 14001 lub EMAS, w którym przeprowadzono audyt energetyczny przedsiębiorstwa, a także realizujący umowę o poprawę efektywności energetycznej obejmującą niezbędne elementy systemu.

UWAGA: Projekt ustawy może się jeszcze zmienić!

Kryterium	Ustawowy audyt energetyczny przedsiębiorstwa	Przegląd energetyczny wg ISO 50001:2018
Charakter	jednorazowy raport	proces ciągły, element PDCA
Częstotliwość	co 4 lata	w ustalonych odstępach i po istotnych zmianach
Wykonawca	zwykle audytor zewnętrzny	zespół organizacji, wspierany przez eksperta zewnętrznego
Wynik	lista zaleceń z analizą opłacalności, plan działań	SEU, zmienne istotne, WWE, EnLB, plan pomiarów, osoby odpowiedzialne
Weryfikacja efektów	brak mechanizmu w samym audycie	monitoring, przegląd zarządzania, audyty wewnętrzne i certyfikacyjne
Czynnik ludzki	rzadko analizowany	wymagana identyfikacja osób wpływających na SEU
Status prawny	spełnia obowiązek ustawowy	jest niezbędnym elementem spełnienia wymagań dla firm zużywających powyżej 85 TJ energii rocznie

EnLB, SEU i WWE pozwalają też wykazać efekt działań na potrzeby raportowania ESG (ESRS E1).

Jak wygląda przegląd energetyczny w praktyce średniego zakładu?

Przykład jest ilustracyjny.

Założenie:

Producent opakowań z tworzyw zatrudnia 280 osób i zużywa ok. 18 GWh energii rocznie, czyli ok. 65 TJ. W tym 12 GWh energii elektrycznej i 6 GWh gazu. Dwa lata wcześniej firma wykonała ustawowy audyt energetyczny przedsiębiorstwa. Raport zalecał modernizację oświetlenia na LED i instalację fotowoltaiki. Oba zalecenia wdrożono, ale zarząd nie widział spadku zużycia w przeliczeniu na tonę wyrobów.

Przegląd energetyczny wg ISO 50001 dał inne wnioski:

SEU nr 1: wtryskarki, ok. 48% energii elektrycznej. Zmiennymi istotnymi okazały się nie tylko masa produkcji, lecz także liczba przezbrojeń na zmianę.
SEU nr 2: sprężone powietrze, ok. 22% energii elektrycznej. Pomiar w weekend wykazał, że sprężarki pracowały z obciążeniem ok. 30% przy zatrzymanej produkcji. To oznacza nieszczelności.
SEU nr 3: chłodzenie form, ok. 14% energii elektrycznej, silnie zależne od temperatury zewnętrznej.

Na tej podstawie zespół wprowadził program usuwania nieszczelności, wyłączanie sprężarek poza produkcją oraz instrukcję przezbrojeń dla operatorów. Te działania były w większości bezinwestycyjne. Zużycie energii sprężonego powietrza spadło o ok. 25%, a WWE dla wtryskarek, oparty na modelu regresji, pozwolił wykazać poprawę jednostce certyfikującej. Prosty wskaźnik kWh na tonę tej poprawy by nie pokazał.

Jakie błędy w przeglądzie energetycznym wykazują audytorzy?

Niezgodności często nie dotyczą braku przeglądu, lecz jego jakości.

Brak udokumentowanych kryteriów dla SEU. Nie wiadomo, dlaczego lista obejmuje te, a nie inne obszary.
Zmienne istotne bez analizy. Zużycie dzieli się przez produkcję mimo słabej korelacji, a wpływ pogody pominięto.
Brak powiązania z celami i szkoleniami. Cele dotyczą obszarów spoza SEU, a szkolenia omijają operatorów kluczowych urządzeń.
Przepisany raport z audytu. Ustawowy audyt skopiowano jako przegląd, bez WWE, EnLB i planu aktualizacji.

Jak eksperci wspierają przygotowanie przeglądu energetycznego ISO 50001?

Przegląd energetyczny to jeden z filarów systemu zarządzania energią zgodnego z ISO 50001. Wymaga nie tylko analizy danych dotyczących zużycia energii, ale również znajomości procesów, urządzeń i specyfiki organizacji. Dlatego warto oprzeć go na doświadczeniu ekspertów.

W czym możemy pomóc?

przeprowadzimy przegląd energetyczny i przeanalizujemy dane dotyczące zużycia energii,
zidentyfikujemy obszary znaczącego wykorzystania energii i czynniki wpływające na jej zużycie,
wskażemy możliwości poprawy efektywności energetycznej,
pomożemy określić wskaźniki efektywności energetycznej (EnPI) i sposób monitorowania wyników,
przełożymy wyniki przeglądu na cele, działania i zarządzanie kompetencjami zespołu w ramach systemu ISO 50001,
wesprzemy organizację w przygotowaniu do audytu certyfikacyjnego.

Dobrze wykonany przegląd energetyczny to praktyczne narzędzie pomagające podejmować decyzje biznesowe.

FAQ

Jak często aktualizować przegląd energetyczny?

Norma nie podaje sztywnego terminu. Organizacja sama określa odstępy, w praktyce zwykle raz w roku, przed przeglądem zarządzania.

Czy ustawowy audyt energetyczny można wykorzystać w przeglądzie?

Tak, jako cenne dane wejściowe: bilans, pomiary i analizy opłacalności. Trzeba go jednak uzupełnić o zmienne istotne, WWE, EnLB i osoby wpływające na SEU.

Czy wdrożenie ISO 50001 zwalnia z audytu energetycznego?

Dyrektywa (UE) 2023/1791 wymaga audytu od przedsiębiorstw powyżej 10 TJ, które nie wdrożyły systemu zarządzania energią. Obecna ustawa, wzorem dyrektywy 2012/27/UE, zwalnia warunkowo: w ramach systemu musi zostać przeprowadzony audyt energetyczny przedsiębiorstwa.

Chcesz dowiedzieć
się więcej?

Chcesz dowiedzieć się więcej?

Napisz lub zadzwoń, by poznać szczegóły współpracy.

Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych osobowych przez WISO GROUP Sp. z o.o. z siedzibą w Olkuszu, na ulicy Rynek 29/5 w celu przesyłania treści marketingowych na nasz adres e-mail podany w formularzu kontaktowym. Zgoda jest dobrowolna. Mam prawo cofnąć zgodę w każdym czasie. Mam prawo dostępu do danych, sprostowania, usunięcia... Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych osobowych przez WISO GROUP Sp. z o.o. z siedzibą w Olkuszu, na ulicy Rynek 29/5 w celu przesyłania treści marketingowych na nasz adres e-mail podany w formularzu kontaktowym. Zgoda jest dobrowolna. Mam prawo cofnąć zgodę w każdym czasie. Mam prawo dostępu do danych, sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo sprzeciwu, prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego lub przeniesienia danych. Administratorem danych osobowych jest WISO GROUP Sp. z o.o. z siedzibą w Olkuszu, na ulicy Rynek 29/5. Administrator przetwarza dane zgodnie z Polityką Prywatności

Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych osobowych przez WISO GROUP Sp. z o.o. z siedzibą w Olkuszu, na ulicy Rynek 29/5 w celu przesyłania odpowiedzi na przesyłane na nasz adres e-mail podany w formularzu kontaktowym zapytanie. Zgoda jest dobrowolna, jednakże w przypadku jej braku Administrator danych osobowych nie może... Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych osobowych przez WISO GROUP Sp. z o.o. z siedzibą w Olkuszu, na ulicy Rynek 29/5 w celu przesyłania odpowiedzi na przesyłane na nasz adres e-mail podany w formularzu kontaktowym zapytanie. Zgoda jest dobrowolna, jednakże w przypadku jej braku Administrator danych osobowych nie może odpowiedzieć na przesłane pytania. Mam prawo cofnąć zgodę w każdym czasie. Mam prawo dostępu do danych, sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo sprzeciwu, prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego lub przeniesienia danych. Administratorem danych osobowych jest WISO GROUP Sp. z o.o. z siedzibą w Olkuszu, na ulicy Rynek 29/5. Administrator danych osobowych przetwarza dane zgodnie z Polityką Prywatności .

Zobacz także:

Jednostki certyfikujące w Polsce

Chcąc uzyskać certyfikat, np. w zakresie systemów zarządzania zgodnych z normami ISO, należy zawrzeć umowę z wybraną akredytowaną jednostką certyfikującą, a po odpowiednim przygotowaniu – oczekiwać przeprowadzenia audytu zewnętrznego przez jej audytora. Czym dokładnie są jednostki certyfikujące? Ile ich funkcjonuje w Polsce i co jeszcze warto o nich wiedzieć? Jednostki certyfikujące ISO w Polsce Organizacja ubiegająca się o certyfikat ISO samodzielnie wybiera jednostkę, z którą

Czytaj dalej

WISO GROUP Sp. z o.o.

ul. Rynek 29/5
32-300 Olkusz
NIP: 6372199840